Животниот и развојниот пат на научникот од светски глас, етнолог, еколог, револуционер, општественик, академикот професор д-р Синиша Станковиќ е тесно поврзан со изучувањето на Охридското Езеро, со Охрид, Македонија, биолошкиот подем и со афирмацијата на научната мисла во македонското општество. Неговото име е мошне тесно поврзано со постоењето и со конституирањето на поранешна Југославија.
Тој бил вљубеник во Охридското Езеро, „македонското море”, како што го нарекуваше, вљубеник и заштитник на мајката природа. Беше основач на Хидробиолошкиот завод во Охрид и на лимнолошките истражувања во Македонија.
Академикот Синиша Станковиќ е роден на 26 март 1892 година во Заечар, Србија. Меѓутоа, неговиот дедо по потекло бил од Македонија, од селото Пожаране, Гостиварско. Честопати пред научните работници на Хидробиолошкиот завод, професорот го потенцираше своето потекло, а тоа беше изразено во последните години од животот. Во една пригода пред научниците од Заводот рече дека има причини зошто го сака Охридското Езеро, и Македонија, бидејќи и во него тече македонска крв, а потоа ја раскажал историјата на своето потекло.
Имено, поради незгодите што ги имал со турските власти, неговиот дедо уште во раната младост заминал од родното Пожаране. Патот го одвел во Заечар, каде што работел како фурнаџија, а истиот занает му го пренел на Ѓорѓи, таткото на Синиша. Во тоа време од фурнаџискиот занает многу добро се живеело, затоа таткото бил релативно добро ситуиран и бил во можност да го испрати својот син да учи средно училиште во Заечар.
Синиша со успех го завршил основното и средното образование во родното место, но уште како дете имал афинитет и голема љубов кон музиката и кон фолклорот. Како гимназијалец свирел на флејта, а од неа не се одделил ниту како студент, а и подоцна. Заедно со професорите од Универзитетот свиреле во оркестарот на бројни концерти на Коларчевиот универзитет и пред студентите.
Многу ја сакал народната музика, а особено македонскиот мелос и често сам или пред студентите пеел македонски песни, а од сите македонски песни многу пати ја пеел песната „Билјана платно белеше на охридските извори”.
По завршувањето на средното училиште во своето родно место Заечар, младиот и талентиран Синиша се запишал на Универзитетот во Белград, каде што ги започнал студиите по биологија во 1910 година. Уште од почетокот се истакнувал меѓу студентите со своето широко познавање, разбирање и со својот афинитет кон биолошката дисциплина. Меѓутоа, Првата светска војна го прекинала неговото редовно школување и перото го заменил со пушка. Бил приклучен во српската војска и како војник го преживеал повлекувањето преку високите планински бездни на Албанија, за на крајот да стаса на островот Крф.
Во текот на Првата светска војна, во српската војска во чиј состав биле приклучени голем број Македонци, кога се воделе историските битки на Кајмакчалан и на таканаречениот Солунски фронт, професорот Станковиќ вршел хумана дејност. Имено, во текот на 1915 година бил назначен за професор по билогија на Велешката гимназија, во градот, кој во тоа време претставувал вистински крстопат на војните, на политичките и на економските збиднувања, во времето на распарчувањето на Македонија. Всушност, тоа била повторна средба со Македонија, зошто Станковиќ уште во текот на студирањето, заедно со Студентскиот хор од Белград, го посетил Скопје каде што настапил со својата флејта и ги покажал своите високи музички квалитети.
Во текот на 1916 година, со реорганизација на српската војска, бил упатен во Франција, во градот Гренобл, каде се запишал на факултет и ги продолжил студиите по биологија. Бидејќи добро го познавал францускиот јазик, без проблеми, веднаш се вклучил и се адаптирал на новата средина. По две години, во 1918 година, со успех ги завршил своите студии по природни науки на Универзитетот во Гренобл. Неговата научна и интелектуална способност била крунисана во 1921 година, со одбраната на докторската дисертација, и тоа на француски јазик.
Како доктор на науки се вратил во Белград во 1921 година, каде што бил избран за асистент по биолошки науки на Белградскиот универзитет, по две години бил избран за вонреден професор, а во 1934 година за редовен професор на Универзитетот и бил еден од најценетите педагози, водејќи настава по повеќе биолошки дисциплини во период од четириесет години, па сè до 1962 година кога бил пензиониран.
Поради неговата богата научно-воспитна дејност, во 1934 година професорот Станковиќ бил избран за дописен член на Српската академија на науките и уметностите (според едни извори), а според други – во 1935 година, а за редовен член на Академијата бил избран во 1946 година.
Својата наставна кариера професорот Станковиќ ја започнал, главно, во 1922 година со изборот за доцент на Белградскиот универзитет. До Втората светска војна тој станал истакнат универзитетски професор, пројавувајќи голема активност во низа биолошки дисциплини. Тоа особено дошло до израз со појавата на неговата најшироко позната, научно-популарна еколошка монографија „Рамка на животот”, печатена на српско-хрватски јазик во 1933 година. Врвот на достигнувањата на сите напори што професорот Станковиќ ги правел на полето на екологијата била книгата „Екологија на животот”, на српско-хрватски јазик, во 1962 година.
Според податоците од академик Синиша Станковиќ, тој за првпат дошол во Охрид во 1922 година како доцент на Белградскиот универзитет. Откако го видел Охридското Езеро станал вљубеник до крајот на својот живот и останал ненадминат познавач на езерскиот жив свет.
Било докажано и заклучено дека Охридското Езеро е многу старо, а е старо најмалку два милиона години и е богато со особен растителен и животински свет кој живее само во Охридското Езеро или во еден тесен регион околу него. Извесен број растенија и животни се сосем идентични или блиски на некои фосилни остатоци на Балканот и на Средна Европа.
Професорот Синиша Станковиќ ги започнал своите истражувања од физичко-хемиските карактеристики на водата и на биоценотичкиот состав на одделните живи единки до обемните флористички и фаунистички испитувања. За обработка на тие материјали, тој ангажирал голем број надворешни соработници од земјата и од светот, кои дадоа скапоцен придонес за откривањето на карактерот на Охридското Езеро и на големиот број ендемични видови, потфамилии и фамилии од флората и од фауната што го населуваат Охридското Езеро и околните води.
Сумирајќи ги резултатите од истражувањата, како и од поранешните географско-геолошки изучувања, во своето значајно дело „Фауната на Охридското Езеро и неговиот жив свет”, објавено на германски јазик, професорот Синиша Станковиќ направи крупни генерализации за потеклото и за фауната на Езерото и неговото биогеографско значење. Инаку, со оваа монографијата тој стекна светска слава и постојано место во историјата и науката.
Хидробиолошкиот завод е еден од првите четири научни институции во Македонија, а истовремено е и една од првите установи од таков вид на Балканскиот Полуостров. Тој е формиран во 1934 година, а од 1951 година, дотогашната Хидробиолошка станица прерасна во Завод, продолжувајќи ја својата научна дејност како важна институција во Македонија. И авторот на овие редови помина пет години во Хидробиолошкиот завод како преведувач на научните трудови и каде го напиша првото дело „Англиско-македонски лимнолошки речник”.
Инаку, основач на Заводот и најзаслужен за афирмацијата на Охридското Езеро во земјата и во светот беше, секако, професорот д-р Синиша Станковиќ. Уште со неговото прво доаѓање во Охрид и со почнувањето на пионерските испитувања на Езерото и на неговиот жив свет, тој се носел со идејата за отворање лимнолошка станица на брегот на Охридското Езеро. Така, во 1935 година, на истекот на Билјанините Извори, во непосредна близина на Охрид, изградена е денешната стара зграда на Заводот, подоцна поврзана со каналот, кој води од Заводот до Езерото. Тогаш почнало да се гради и мрестилиштето за оплодување, развиток и одгледување на рипчиња на охридската пастрмка.
Треба да се нагласи дека мрестилиштето е мошне важен дел на Заводот. Така, само во периодот од 1935 до 1984 година, Охридското Езеро е порибено со околу 240 милиони млади рипчиња. Исто така, вршени се порибувања со охридска пастрмка на водите од Преспанското Езеро, акумулацијата Власина во Србија и на некои други води. Во пет зимски сезони, пак, во мрестилиштето е извршено одгледување на охридската белвица.
Професорот д-р Синиша Станковиќ е забележан со крупни букви и во историските мигови на поранешна Југославија. Имено, рано наутро, на 29 ноември 1945 година, го прочита текстот на Декларацијата со која ја прогласи тогашната ФНР Југославија за држава. Исто така, поради извонредниот придонес во биолошките истражувања и во науката во целина, беше член на бројни домашни и странски академии и друштва, а беше носител на одликувања, признанија и награди.
Во 1960 година излезе од печат капиталното дело на професорот Станковиќ „Балканското Охридско Езеро и неговиот жив свет” на англиски јазик, во издание на В. Јанак од Хаг. Тоа е врвно достигнување на неговите истражувања, кои во текот на повеќе децении ги вршел самостојно или со своите соработници. Монографијата е високо оценета од научните кругови во светот и претставува можност за што подетално запознавање на научните достигнувања. Така, тој трајно се врзал за Охридското Езеро
Академикот, професор д-р Синиша Станковиќ, ја напушти неговата „рамка на животот” на 24 февруари 1974 година, но неговите ученици, градот Охрид и Македонија му остануваат трајно благодарни што токму тој, со своите истражувања, го направи Охридското Езеро познато во целиот свет. Затоа Македонија и македонскиот народ, заедно со научниот свет од Македонија и од Балканот му благодарат за величината во лимнологијата и во научната мисла на академик Синиша Станковиќ, човекот од светската научна елита.
Пишува: СЛАВЕ КАТИН
Публицитет.мк